समानुपातिक प्रतिनिधित्व (PR) एक यस्तो निर्वाचन प्रणाली हो जसले निर्वाचनमा न्याय र समानता सुनिश्चित गर्न राजनीतिक दलहरूले प्राप्त गरेको मतको अनुपातमा सिट वितरण गर्छ। प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली (First Past The Post – FPTP) मा कुनै एक उम्मेदवारले बहुमत मत प्राप्त गरेपछि सोही क्षेत्रबाट निर्वाचित हुने व्यवस्था हुन्छ भने PR प्रणालीमा प्राप्त कुल मतको आधारमा विभिन्न दलहरूलाई प्रतिनिधित्वको अवसर दिइन्छ। यसले प्रत्येक मतको मूल्यलाई सुनिश्चित गर्छ र समाजका विविध आवाजहरूलाई सरकारमा प्रतिनिधित्व गराउँछ।

PR प्रणालीले समावेशिता प्रवर्द्धन गर्छ र कुनै एक समूहको वर्चस्वलाई कम गर्छ। नेपाल जस्तो विविधतायुक्त देशमा, जहाँ जाति, जनजाति, लिङ्ग, धर्म, क्षेत्रीय पहिचान आदि राजनीतिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, PR प्रणालीले सीमान्तकृत समुदायहरूको प्रतिनिधित्व बढाउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ। यसले परम्परागत रूपमा शक्तिशाली समूहहरूको प्रभुत्व घटाउँदै राजनीतिक दलहरूलाई समावेशी उम्मेदवार छनोट गर्न प्रोत्साहित गरेको छ। फलस्वरूप महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, खस आर्य, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, पिछडिएका क्षेत्रका बासिन्दा लगायतका समूहहरूको संघीय संसदमा सहभागिता बढेको छ।

नेपालले मिश्रित निर्वाचन प्रणाली अपनाएको छ। प्रतिनिधि सभामा कुल २७५ सदस्य हुन्छन्, जसमा १६५ जना एकल निर्वाचन क्षेत्रबाट प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली (FPTP) अन्तर्गत निर्वाचित हुन्छन् भने ११० जना राष्ट्रिय बन्दसूचीमा आधारित समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीबाट निर्वाचित हुन्छन्। नेपालको संविधानले प्रत्येक राजनीतिक दलबाट संघीय संसदमा निर्वाचित हुने कुल सदस्यमध्ये कम्तीमा एक-तिहाइ महिला हुनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। यदि कुनै दलले प्रत्यक्षतर्फ पर्याप्त महिला निर्वाचित गराउन सकेन भने उसले समानुपातिक सूचीमार्फत थप महिला समावेश गर्नुपर्छ। साथै, राजनीतिक दलहरूले आफ्नो समानुपातिक सूची तयार गर्दा विभिन्न समुदायहरूको समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्ने तथा भौगोलिक र प्रादेशिक सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने प्रावधान छ।

नेपालमा मतदान अनिवार्य छैन। मतदान गर्न नागरिक कम्तीमा १८ वर्ष उमेर पुगेको र नेपाली नागरिकता भएको हुनुपर्छ। उम्मेदवार बन्नका लागि योग्य मतदाता, कम्तीमा २५ वर्ष उमेर पुगेको र नेपाली नागरिक हुनुपर्छ। नैतिक पतन सम्बन्धी अपराधमा दोषी ठहर भएका, कानुनद्वारा अयोग्य घोषित भएका वा लाभको पद धारण गरेका व्यक्तिहरू निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्न अयोग्य हुन्छन्। कुनै व्यक्ति संघीय संसदको अर्को सदनको सदस्य वा अन्य राजनीतिक पदमा एकैसाथ रहन सक्दैन। समानुपातिक सूचीमा रहेका उम्मेदवारले प्रत्यक्षतर्फ प्रतिस्पर्धा गर्न पाउँदैनन्, र कुनै पनि उम्मेदवार एकभन्दा बढी निर्वाचन क्षेत्रमा एकैपटक उम्मेदवार बन्न पाउँदैन। कार्यकालका क्रममा पद रिक्त भएमा सो सदस्य जुन प्रणालीबाट निर्वाचित भएको हो, सोही प्रणालीबाट पूर्ति गरिन्छ, तर कार्यकालको अन्तिम छ महिनामा भने यस्तो व्यवस्था लागू हुँदैन।

समानुपातिक प्रणालीबाट निर्वाचित उम्मेदवारको चरित्र अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि उनीहरूले कुनै एक मात्र निर्वाचन क्षेत्र होइन, सम्पूर्ण समाजको प्रतिनिधित्व गर्छन्। एक असल PR उम्मेदवारमा इमानदारी, पारदर्शिता, नैतिकता र जनसेवाप्रति प्रतिबद्धता हुनुपर्छ। उनीहरू सक्षम र ज्ञानसम्पन्न हुनुपर्छ ताकि नीतिनिर्माण र कानुन निर्माण प्रक्रियामा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सकून्। समावेशिता र प्रतिनिधित्वको भावना अत्यावश्यक हुन्छ, किनकि PR प्रणालीले सीमान्तकृत समुदायहरूको आवाजलाई सुनिश्चित गर्छ। साथै, PR प्रणालीका कारण प्रायः गठबन्धन सरकार बन्ने भएकाले उम्मेदवार सहकार्यशील र सहमतिनिर्माण गर्न सक्ने हुनुपर्छ। आदर्श PR उम्मेदवारले नैतिक आचरण, विशेषज्ञता, समावेशी दृष्टिकोण र सार्वजनिक हितप्रतिको दृढ प्रतिबद्धताको संयोजन गरेको हुन्छ।

यद्यपि, PR प्रणालीमा लोकलुभावन (populist) उम्मेदवारहरूको प्रभाव बढ्दा चुनौतीहरू पनि देखा पर्न सक्छन्। लोकलुभावन उम्मेदवारहरूले दीर्घकालीन नीतिभन्दा भावनात्मक नारा र आकर्षक वाचाहरूमा बढी जोड दिन सक्छन्। यसले प्रभावकारी शासनभन्दा अल्पकालीन लोकप्रियतालाई प्राथमिकता दिन सक्छ। यस्ता उम्मेदवारहरूले जटिल समस्याहरूलाई सरलीकृत रूपमा प्रस्तुत गर्ने, अव्यावहारिक समाधान प्रस्ताव गर्ने वा बहुसंख्यक भावनालाई प्राथमिकता दिँदै अल्पसंख्यक अधिकार र सामाजिक सद्भावलाई बेवास्ता गर्ने सम्भावना रहन्छ।

अन्त्यमा, समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीले नेपालमा लोकतन्त्र सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसले न्याय, समावेशिता र विविधताको प्रवर्द्धन गर्दछ। तर यसको सफलता राजनीतिक दल र उम्मेदवारहरूको इमानदारी, क्षमता र जिम्मेवारीमा निर्भर गर्छ। इमान्दारीपूर्वक कार्यान्वयन भएमा PR प्रणाली न्यायपूर्ण, समावेशी र उत्तरदायी लोकतान्त्रिक व्यवस्था निर्माण गर्ने शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।

 लेखक     दृष्य अधिकारी अखिल क्रान्तिकारी