मध्यपूर्वको भूगोलमा एउटा यस्तो समुदाय छ, जसको आफ्नै भाषा छ, मौलिक संस्कृति छ र हजारौं वर्ष पुरानो इतिहास छ। तर, विडम्वना! करिब ३ देखि ४ करोड जनसंख्या भएको यो समुदायको आफ्नो भन्नु कुनै ‘देश’ छैन। यो कथा हो—कुर्दहरूको, जो आजको विश्वमा सबैभन्दा ठूलो ‘राष्ट्रविहीन’ समुदायका रूपमा न्याय र आत्मसम्मानका लागि संघर्ष गरिरहेका छन्।
विभाजनको ऐतिहासिक घाउ कुर्दिस्तानको आधुनिक पीडाको जड पहिलो विश्वयुद्धपछिको राजनीतिक दाउपेचमा लुकेको छ। सन् १९२० को ‘सेभ्रेस सन्धि’ ले कुर्दहरूलाई स्वतन्त्र राष्ट्रको सपना देखाएको थियो। तर, सन् १९२३ को ‘लोजान सन्धि’ सम्म आइपुग्दा शक्ति राष्ट्रहरूले आफ्नो स्वार्थ अनुकूल नयाँ सिमाना कोरे। नतिजास्वरूप, कुर्दहरूको ऐतिहासिक भूमि टर्की, इराक, इरान र सिरियामा विभाजित भयो। यही ऐतिहासिक अन्याय नै कुर्द आन्दोलनको प्रस्थानविन्दु बन्यो। चार देश: चार फरक संघर्ष टर्की: यहाँ कुर्दहरूको संख्या सबैभन्दा धेरै छ। लामो समयसम्म कुर्द पहिचान र भाषामाथि प्रतिबन्ध लगाइयो। सन् १९८४ देखि ‘कुर्दिस्तान वर्कर्स पार्टी’ (PKK) र सरकारबीचको द्वन्द्वले हजारौंको ज्यान लियो।
आज पनि त्यहाँ राजनीतिक अधिकारको खोजी जारी छ। इराक: सद्दाम हुसेनको शासनकालमा सन् १९८८ को ‘अन्फाल अभियान’ मार्फत कुर्दहरूले भयानक नरसंहार भोगे। तर, सन् १९९१ को गल्फ युद्धपछि उनीहरूले उत्तरी इराकमा ‘इराकी कुर्दिस्तान’ नामक स्वायत्त क्षेत्र स्थापना गर्न सफल भए, जसको आफ्नै सेना (पेशमर्गा) र सरकार छ। सिरिया: सिरियाली गृहयुद्धको अराजकताबीच कुर्दहरूले उत्तर सिरियामा ‘रोजावा’ नामक स्वायत्त प्रशासन चलाइरहेका छन्। उनीहरूले आईएसआईएस (ISIS) विरुद्धको विश्वव्यापी लडाइँमा अग्रपङ्क्तिमा रहेर महत्वपूर्ण भूमिका खेले। इरान: यहाँ कुर्द आन्दोलन कडा सरकारी नियन्त्रणका बीच सांस्कृतिक अधिकारका लागि केन्द्रित छ। हालैका वर्षहरूमा महिला अधिकारका लागि भएका प्रदर्शनहरूमा कुर्दिश आवाज झन् बुलन्द देखिएको छ।
पहाडबाहेक कोही साथी छैनन्’ कुर्दहरूबीच एउटा चर्चित उखान छ— “पहाडबाहेक हाम्रा कोही साथी छैनन्।” यसले उनीहरूको भू-राजनीतिक एक्लोपनलाई दर्साउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूले आफ्नो रणनीतिक स्वार्थ मिल्दा कुर्दहरूलाई प्रयोग गर्ने र स्वार्थ पूरा भएपछि बेवास्ता गर्ने गरेका थुप्रै उदाहरण छन्। यसका बाबजुद कुर्दहरूले आफ्नो भाषा र संस्कृतिलाई मर्न दिएका छैनन्। महिला नेतृत्व र आधुनिक विचारधारा पछिल्लो समय कुर्द आन्दोलनले विश्वको ध्यान खिच्नुको अर्को कारण महिलाहरूको नेतृत्वदायी भूमिका हो। ‘जिन, जियान, आजादी’ (महिला, जीवन, स्वतन्त्रता) को नारा दिँदै कुर्द महिलाहरूले एकातिर कट्टरपन्थी विरुद्ध हतियार उठाएका छन् भने अर्कोतिर समाजमा लैङ्गिक समानताको जग बसालिरहेका छन्। निष्कर्ष कुर्दिस्तानको खोजी केवल एउटा सिमाना कोर्ने प्रयास मात्र होइन, यो त मानव अधिकार, न्याय र आत्मसम्मानको खोजी हो। आन्तरिक मतभेद र अन्तर्राष्ट्रिय बेवास्ताका बीच पनि कुर्दहरूले जुन धैर्यता देखाएका छन्, त्यसले राष्ट्रिय पहिचानको महत्वलाई पुष्टि गर्दछ। क्षेत्रीय स्थिरता र न्यायका लागि कुर्दहरूको मुद्दालाई विश्वले गम्भीरतापूर्वक सुन्नु आजको आवश्यकता हो।
लेखक केशव दाहाल नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका केन्द्रीय सदस्य
