नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भएपछि सुरु भएको यो आन्दोलन विभिन्न उतार–चढाव पार गर्दै जनआन्दोलन, जनयुद्ध, संविधान निर्माण र गणतन्त्र स्थापनासम्म आइपुगेको छ। लामो समयसम्म कम्युनिस्ट शक्तिहरू नेपाली राजनीतिमा निर्णायक स्थानमा रहे। तर पछिल्ला वर्षहरूमा कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र विभाजन, वैचारिक अस्पष्टता, अवसरवाद र जनतासँगको दूरीका कारण यसको प्रभाव कमजोर हुँदै गएको अनुभूति गरिएको छ।
यस अवस्थामा नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनरोदयका लागि गम्भीर वैचारिक समीक्षा, संगठनात्मक पुनर्गठन र नयाँ रणनीतिक दिशाको आवश्यकता देखिन्छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल आधार स्पष्ट विचार र सिद्धान्त हो। मार्क्सवाद–लेनिनवादले समाजको वर्गीय संरचना, शोषण र मुक्ति सम्बन्धी वैज्ञानिक व्याख्या प्रस्तुत गर्छ। तर नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा विचारभन्दा सत्ता र पदको राजनीतिलाई बढी प्राथमिकता दिइएको आरोप व्यापक रूपमा उठेको छ। परिणामस्वरूप कम्युनिस्ट आन्दोलनको वैचारिक धार कमजोर भएको देखिन्छ। त्यसैले पुनरोदयको पहिलो शर्त भनेको वैचारिक पुनर्निर्माण हो। नेपाली समाजको वर्तमान आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक संरचनालाई वैज्ञानिक ढंगले विश्लेषण गर्दै कम्युनिस्ट आन्दोलनको नयाँ कार्यदिशा स्पष्ट गर्नुपर्छ। दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष जनआधारको पुनःनिर्माण हो। कम्युनिस्ट आन्दोलनको शक्ति जनतामा हुन्छ—विशेष गरी किसान, मजदुर, श्रमिक वर्ग, गरिब तथा उत्पीडित समुदायमा।
इतिहासमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले जनताको अधिकार, समानता र सामाजिक न्यायका मुद्दा उठाएर व्यापक समर्थन प्राप्त गरेको थियो। तर सत्ता केन्द्रित राजनीति, नेताहरूको जीवनशैली र संगठनको जनताबाट टाढा हुँदै गएको व्यवहारले जनविश्वास कमजोर भएको देखिन्छ। त्यसैले जनताको दैनिक समस्या—रोजगार, शिक्षा, स्वास्थ्य, भूमि, श्रमिक अधिकार र सामाजिक सुरक्षाका विषयलाई केन्द्रमा राखेर आन्दोलनलाई पुनः जनतामुखी बनाउनु आवश्यक छ। तेस्रो पक्ष संगठनात्मक सुदृढीकरण हो। कम्युनिस्ट पार्टीहरूको शक्ति अनुशासन, एकता र स्पष्ट संगठनात्मक संरचनामा आधारित हुन्छ। तर नेपालमा बारम्बार हुने पार्टी विभाजन र आन्तरिक संघर्षले आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको छ। लोकतान्त्रिक बहस र आलोचनालाई सम्मान गर्दै निर्णयपछि सामूहिक रूपमा अघि बढ्ने संस्कार पुनःस्थापित गर्नु जरुरी छ। संगठनलाई वैचारिक, नैतिक र अनुशासनात्मक रूपमा सुदृढ बनाउन नसकेसम्म आन्दोलनलाई बलियो बनाउन कठिन हुन्छ। चौथो महत्वपूर्ण रणनीति नेतृत्वको नवीकरण हो। कम्युनिस्ट आन्दोलनमा अनुभव र युवा ऊर्जा दुवैको समन्वय आवश्यक हुन्छ। नेपालमा लामो समयदेखि सीमित नेताहरूको वरिपरि नेतृत्व केन्द्रित भएको आलोचना पनि सुनिन्छ। नयाँ पुस्ताका सक्षम, अध्ययनशील र जनतासँग जोडिएका कार्यकर्तालाई नेतृत्वमा ल्याउन सके आन्दोलनमा नयाँ ऊर्जा आउन सक्छ। यसका लागि पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास, पारदर्शिता र अवसरको समानता आवश्यक हुन्छ।
पाँचौँ पक्ष भनेको सैद्धान्तिक अध्ययन र राजनीतिक शिक्षाको विस्तार हो। कम्युनिस्ट आन्दोलन केवल चुनावी राजनीति मात्र होइन, यो एउटा वैचारिक आन्दोलन पनि हो। त्यसैले पार्टीभित्र नियमित अध्ययन, प्रशिक्षण र वैचारिक बहसको वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ। मार्क्स, एंगेल्स, लेनिन, माओ लगायतका विचारकहरूको सिद्धान्तसँगै नेपाली समाजको ऐतिहासिक अनुभवलाई पनि अध्ययन गर्नुपर्छ। अध्ययन र अनुसन्धान बिना आन्दोलन केवल नारामा सीमित हुने खतरा हुन्छ। यससँगै आजको युगमा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण भएको छ। डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल विचार प्रसारको शक्तिशाली माध्यम बनेको छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनले आधुनिक सञ्चार प्रविधि प्रयोग गरेर आफ्नो विचार, कार्यक्रम र गतिविधिलाई प्रभावकारी ढंगले जनतासम्म पुर्याउनुपर्छ। युवापुस्तासँग संवाद स्थापित गर्न डिजिटल माध्यमको प्रयोग अनिवार्यजस्तै भइसकेको छ। यद्यपि पुनरोदयको मार्ग सहज छैन। कम्युनिस्ट आन्दोलनले अनेक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्नेछ। पहिलो चुनौती आन्तरिक विभाजन हो। विचार र रणनीतिमा मतभेद हुनु स्वाभाविक भए पनि निरन्तर विभाजनले आन्दोलनको शक्ति कमजोर बनाउँछ। दोस्रो चुनौती अवसरवाद र भ्रष्टाचार हो। यदि नेतृत्व र संगठन नै नैतिक रूपमा कमजोर भयो भने जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न गाह्रो हुन्छ। तेस्रो चुनौती विश्वव्यापी राजनीतिक परिवेश हो। शीतयुद्धको अन्त्यपछि विश्व राजनीतिमा समाजवादी आन्दोलन कमजोर भएको मानिन्छ, र यसको प्रभाव नेपालमा पनि परेको छ। यस्तो अवस्थामा नयाँ परिस्थितिसँग मेल खाने रणनीति विकास गर्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपालको सामाजिक संरचना पनि परिवर्तनको प्रक्रियामा छ। तीव्र शहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, शिक्षा विस्तार र सूचना प्रविधिको प्रभावले समाजको चरित्र बदलिरहेको छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनले यी परिवर्तनहरूलाई बुझेर आफ्नो कार्यक्रम र रणनीतिलाई परिमार्जन गर्नुपर्छ। यदि आन्दोलन पुराना नारा र शैलीमै सीमित रह्यो भने नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न कठिन हुनेछ। अन्ततः कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनरोदय केवल संगठन वा नेतृत्व परिवर्तनले मात्र सम्भव हुँदैन। यसको लागि विचार, नैतिकता, जनआधार र कार्यक्रम सबै क्षेत्रमा व्यापक सुधार आवश्यक हुन्छ। जनताको जीवनस्तर सुधार, सामाजिक न्याय, समानता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको स्पष्ट कार्यक्रम प्रस्तुत गर्न सके मात्र आन्दोलनले पुनः जनविश्वास प्राप्त गर्न सक्छ। यसैले नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य त्यसको आत्मसमीक्षा, वैचारिक स्पष्टता र जनतासँगको गहिरो सम्बन्धमा निर्भर रहनेछ। यदि आन्दोलनले आफ्नो ऐतिहासिक आदर्श र मूल उद्देश्यलाई पुनः सशक्त ढंगले अघि बढाउन सके, भने नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनरोदय सम्भव मात्र होइन, अपरिहार्य पनि बन्न सक्छ।
लेखक केशब दाहाल
