पशुपतिनाथ मन्दिर नेपालको सबैभन्दा पवित्र धार्मिक स्थलमध्ये एक मानिन्छ। काठमाडौँस्थित बागमती नदीको किनारमा अवस्थित यस मन्दिरले शताब्दीयौँदेखि धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक महत्व बोकेको छ। भगवान शिवलाई “पशुपति” अर्थात् सम्पूर्ण जीव–जन्तुका स्वामीका रूपमा पूजा गरिने भएकाले यो मन्दिर विश्वभरका हिन्दू भक्तजनका लागि प्रमुख तीर्थस्थलका रूपमा परिचित छ। इतिहासकारहरूका अनुसार पशुपतिनाथ मन्दिरको अस्तित्व कम्तीमा चौथो शताब्दी (लगभग ४०० ईस्वी) देखि रहेको मानिन्छ। लिच्छवि कालका राजा Prachanda Deva (प्रचण्डदेव) ले यहाँ प्रारम्भिक मन्दिर निर्माण गराएको उल्लेख पाइन्छ।

त्यसपछि विभिन्न कालखण्डमा मन्दिरको पुनर्निर्माण तथा संरक्षण हुँदै आएको छ। ११औँ शताब्दीमा Shivadeva (शिवदेव) ले मन्दिर पुनःनिर्माण गराएका थिए भने मल्लकालीन राजा Ananta Malla (अनन्त मल्ल) ले मन्दिर क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान शिव र माता पार्वतीले एक समय हिरणको रूप धारण गरी बागमती नदी आसपासको जंगलमा बसोबास गर्नुभएको थियो भन्ने कथा प्रचलित छ। देवताहरूले खोज्दै जाँदा शिवजीको सिङ्ग टुटेर जमिनमा झरेको र त्यही स्थानमा शिवलिङ्ग प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। पछि एउटा गाईले जमिनको एक स्थानमा दैनिक दूध बगाउने गरेको देखेपछि स्थानीय गोठालाहरूले त्यही स्थान खनेर पवित्र शिवलिङ्ग भेट्टाएको धार्मिक कथा सुनाइन्छ। हालको पशुपतिनाथ मन्दिर नेपाली पगोडा शैलीमा बनेको दुईतले सुनौलो छानावाला भव्य संरचना हो। मन्दिरको छाना तामा र सुनले बनेको छ भने ढोकाहरू चाँदीले सजिएका छन्।

मुख्य मन्दिर परिसर वरिपरि ५०० भन्दा बढी साना मन्दिर, आश्रम तथा धार्मिक संरचनाहरू रहेका छन्, जसले यस क्षेत्रलाई विशाल धार्मिक तथा सांस्कृतिक केन्द्र बनाएको छ। सन् १९७९ मा पशुपतिनाथ क्षेत्रलाई UNESCO (युनेस्को) ले Kathmandu Valley (काठमाडौं उपत्यका विश्व सम्पदा क्षेत्र) अन्तर्गत विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरेको थियो। यसले मन्दिरलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा स्थापित गरेको छ। मन्दिरको अर्को विशेषता यसको अद्वितीय पुजारी परम्परा हो। यहाँ मुख्य पुजारीलाई “मूल भट्ट” भनिन्छ र केवल चार जना भट्ट पुजारीहरूले मात्र शिवलिङ्गलाई प्रत्यक्ष स्पर्श गरेर पूजा गर्ने अधिकार पाउँछन्।

यी पुजारीहरू परम्पराअनुसार दक्षिण भारतका वैदिक विद्वान ब्राह्मणहरूबाट चयन गरिन्छन्। हालका मुख्य पुजारी (मूल भट्ट) Ganesh Bhatta (गणेश भट्ट) हुन्, जसले दैनिक पूजा-आराधना तथा विशेष धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन गर्दै आउनुभएको छ। प्रत्येक वर्ष विशेष गरी Maha Shivaratri (महाशिवरात्रि) पर्वका अवसरमा नेपाल, भारत तथा विश्वका विभिन्न देशहरूबाट लाखौँ भक्तजन पशुपतिनाथ मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने गर्छन्। यसबाहेक तीज, बालाचतुर्दशी तथा श्रावण सोमबार जस्ता पर्वहरूमा पनि मन्दिर परिसर अत्यन्त भक्तिमय वातावरणले भरिन्छ। धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक महत्व र सांस्कृतिक सम्पदाको अद्वितीय संगमका रूपमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरले नेपाललाई विश्वभर चिनाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। आज पनि हजारौँ भक्तजन यहाँ पुगेर भगवान शिवप्रति आस्था प्रकट गर्दै शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्ने गर्दछन्।