नेपालका निर्वाचनहरूको इतिहास हेर्दा राजनीतिक वातावरण, प्रचार–प्रसारको शैली, मतदाताको व्यवहार, सञ्चार माध्यमको प्रयोग र नियम–कानुनको कार्यान्वयनमा समयसँगै ठूलो परिवर्तन आएको देखिन्छ। विशेषगरी नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएको १९९० सालको जनआन्दोलनपछि र त्यसपछि भएको २०६२–६३ सालको जनआन्दोलनपछि निर्वाचन प्रणाली र राजनीतिक अभ्यास क्रमशः विकसित हुँदै गएको छ। अघिल्ला निर्वाचनहरूको वातावरण र अहिलेको निर्वाचनबीच तुलना गर्दा लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा आएको सामाजिक, प्राविधिक र संस्थागत परिवर्तन स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।

       अघिल्ला निर्वाचनहरूको माहोल सम्झिँदा धेरैलाई त्यो समय केही हदसम्म खुला, स्वतन्त्र र जीवन्त जस्तो लाग्छ। गाउँदेखि शहरसम्म मानिसहरू राजनीतिक बहसमा सक्रिय हुन्थे। चिया पसल, चोक–गल्ली, बस स्टप, कलेज परिसर र कार्यालयहरूमा चुनावको चर्चा सामान्य विषय हुन्थ्यो। कसैले कुनै दल वा उम्मेदवारलाई समर्थन गरे खुलेरै गर्थे, र विरोध गरे पनि निर्धक्क आफ्नो धारणा राख्थे। कहिलेकाहीँ सामान्य कुराबाट सुरु भएको छलफल लामो राजनीतिक बहसमा परिणत हुन्थ्यो। त्यतिबेला मानिसहरूलाई आफ्नो विचार व्यक्त गर्दा अहिलेको जस्तो सार्वजनिक आलोचना वा सामाजिक सञ्जालमा हुने तीव्र प्रतिक्रिया प्रति त्यति धेरै चिन्ता हुँदैनथ्यो।

चुनावी प्रचार–प्रसारको शैली पनि अघिल्ला समयमा धेरै हदसम्म प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आधारित थियो। उम्मेदवार र कार्यकर्ताहरू घर–घर पुगेर मतदातासँग भेट्थे, हात मिलाउँथे, आफ्ना योजना र एजेन्डाबारे कुरा गर्थे। गाउँहरूमा ध्वनि यन्त्रको प्रयोग गरेर प्रचार गर्ने, पर्चा बाँड्ने, पोस्टर टाँस्ने, झण्डा र झुण्डा राख्ने, जुलुस निकाल्ने र सभा आयोजना गर्ने जस्ता गतिविधिहरू चुनावी अभियानको मुख्य हिस्सा हुन्थे। सभाहरूमा ठूलो भीड लाग्थ्यो, भाषणका क्रममा ताली र नाराबाजी गुञ्जिन्थ्यो। यसले चुनावलाई एउटा सामाजिक उत्सवजस्तो बनाउँथ्यो।

        अघिल्ला निर्वाचनहरूमा युवाहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता पनि उल्लेखनीय थियो। उनीहरू स्वयंसेवकका रूपमा अभियानमा सक्रिय हुन्थे। पोस्टर टाँस्ने, सभा व्यवस्थापन गर्ने, मतदातासम्म सन्देश पुर्‍याउने, जुलुसमा सहभागी हुने जस्ता कामहरूमा युवाहरूको ठूलो भूमिका हुन्थ्यो। यसले युवाहरूलाई राजनीतिक प्रक्रियासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्ने अवसर पनि दिन्थ्यो।

त्यो समय निर्वाचन प्रक्रियामा केही हदसम्म लचकता पनि देखिन्थ्यो। धेरै कामहरू सरल र अनौपचारिक ढङ्गले सम्पन्न हुन्थे। नियमहरू थिए, तर कतिपय अवस्थामा तिनको कार्यान्वयन धेरै कडा रूपमा हुने गर्दैनथ्यो। यसले चुनावी गतिविधिलाई सहज बनाउँथ्यो, तर कहिलेकाहीँ व्यवस्थापन, पारदर्शिता र निष्पक्षताका विषयमा प्रश्न उठ्ने अवस्था पनि सिर्जना हुन्थ्यो।

          तर अहिलेको निर्वाचनको चित्र फरक देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नियम–कानुन र व्यवस्थापनमा निकै कडाइ आएको छ। प्रचार–प्रसारको समय, खर्च, प्रयोग हुने सामग्री, सभा गर्ने स्थान, विज्ञापनको तरिका आदि सबै विषयमा स्पष्ट नियमहरू बनाइएका छन्। उम्मेदवारहरूले आफ्नो खर्चको विवरण राख्नुपर्ने हुन्छ र विभिन्न गतिविधिहरूको निगरानी पनि गरिन्छ। निर्वाचन आयोगले निर्वाचन प्रक्रियालाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउन विभिन्न निर्देशन र प्रविधिको प्रयोग गरिरहेको छ।

प्रचार–प्रसारको शैलीमा आएको परिवर्तन पनि निकै उल्लेखनीय छ। अहिले सामाजिक सञ्जालको प्रभाव अत्यन्त ठूलो भएको छ। उम्मेदवारहरूले आफ्नो सन्देश भिडियो, प्रत्यक्ष प्रसारण, पोस्टर, ग्राफिक र डिजिटल सामग्रीमार्फत फैलाउने प्रयास गर्छन्। यसले प्रचारलाई छिटो र व्यापक बनाएको छ, किनभने एक पोस्टले हजारौँ मानिससम्म तुरुन्तै पुग्न सक्छ।

तर सामाजिक सञ्जालसँगै नयाँ चुनौतीहरू पनि देखा परेका छन्। कहिलेकाहीँ बहस व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोपमा परिणत हुन्छ, गलत सूचना वा अफवाहहरू पनि छिटो फैलिन सक्छ। यसले राजनीतिक बहसलाई थप तीव्र र कहिलेकाहीँ विभाजित बनाउने स्थिति सिर्जना गर्छ।

            युवाहरूको सहभागितामा पनि स्वरूपगत परिवर्तन आएको छ। अघिल्ला समयमा युवाहरू सडक र मैदानमा सक्रिय देखिन्थे भने अहिले उनीहरूको ठूलो हिस्सा डिजिटल अभियानमा केन्द्रित भएको छ। उनीहरू सामाजिक सञ्जालमा सामग्री बनाउने, भिडियो सम्पादन गर्ने, अनलाइन बहस गर्ने वा विभिन्न राजनीतिक सन्देशहरू प्रसार गर्ने काममा सक्रिय हुन्छन्। यसले राजनीतिक सहभागिताको नयाँ शैली सिर्जना गरेको छ।

मतदाताको व्यवहारमा पनि केही परिवर्तन देखिन्छ। पहिले धेरै मतदाताहरू स्थानीय सम्बन्ध, व्यक्तिगत चिनजान वा परम्परागत राजनीतिक निष्ठाका आधारमा मतदान गर्ने प्रवृत्ति बढी थियो। परिवार वा समुदायको प्रभाव पनि निकै बलियो हुन्थ्यो। अहिले भने केही मतदाताहरू नीति, विकास योजना, नेतृत्व क्षमता र राष्ट्रिय मुद्दाहरूलाई पनि ध्यान दिन थालेका छन्। यद्यपि स्थानीय सम्बन्ध र दलगत निष्ठा अझै पनि महत्वपूर्ण कारक बनेका छन्।

        समग्र रूपमा हेर्दा अघिल्ला निर्वाचनहरूको वातावरण खुला, स्वतन्त्र र उत्साहपूर्ण थियो, जहाँ मानिसहरू प्रत्यक्ष रूपमा सक्रिय थिए र चुनाव सामाजिक गतिविधिको महत्वपूर्ण हिस्सा जस्तो देखिन्थ्यो। अहिलेको वातावरण भने बढी संरचित, नियमनयुक्त र प्रविधिमुखी भएको छ। नियम–कानुन कडा भएका छन्, प्रक्रियाहरू व्यवस्थित भएका छन् र प्रचार–प्रसारको शैली डिजिटल माध्यमतर्फ सरेको छ।

यसरी हेर्दा नेपालमा निर्वाचनको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको छ। पुरानो खुला र केही हदसम्म अनौपचारिक वातावरणबाट अहिलेको व्यवस्थित, नियममा आधारित र प्रविधि प्रयोग गर्ने प्रणालीतर्फको यो परिवर्तनले लोकतान्त्रिक अभ्यास निरन्तर विकसित हुँदै गएको संकेत गर्छ।

      दृष्य अधिकारी   संयोजक रेड फोर्स गण्डकी प्रदेश